Издания 2011 г.

Актуальные проблемы Второй мировой и Великой Отечественной войн (к 65-летию Великой Победы): материалы V материалы международной летней школы молодых историков стран СНГ (Минск 14–23 июня 2010 г.) / сост.: А.А.Коваленя, В.В.Данилович, М.Г.Жилинский; редсовет: О.А.Чубарьян и др. – Минск: Белорусская наука, 2010 г. – 431 с.
Представлены материалы V Международной летней школы молодых историков стран СНГ, которая была проведена 14–23 июня 2010 г. на базе института истории НАН Беларуси. Данные исследования являются весомым вкладом в дело объективного изучения истории Второй мировой и Великой Отечественной войн, а также сохранения памяти о героических и трагических событиях военного времени.

Основные итоги археологических исследований на территории Беларуси в 2006–2010 годах.

Отчет о научно-исследовательской работе по заданию «История и культура» 01 «Материальная культура населения территории Беларуси в первобытную и средневековую эпохи (систематизация, классификация и интерпретация источников)» в рамках государственной комплексной программы научных исследований на 2006–2010 гг. «История белорусской нации, государственности и культуры». Мн. 2011. – 261 с.

На шляху станаўлення беларускай нацыі: гістарыяграфічныя здабыткі і праблемы / В.В.Яноўская і інш.; навук. рэд. В.В. Яноўская; НАН Беларусі, Інстытут гісторыі. – Беларуская навука, 2011. – 311 с.
У кнізе аналізуюцца гістарыяграфічныя здабыткі па вывучэнні і навуковай ацэнцы падзей мінулага, якія мелі месца ў рамках нацыятворчых працэсаў на тэрыторыі Беларусі. Прадстаўлены гістарыяграфічны аналіз тычыцца як шэрагу агульных, так і прыватных пытанняў, што падымаліся на працягу XIX–XX стст. У айчыннай і замежнай гістарыяграфіях. Манаграфія дазволіць дапытліваму і неабыякаваму да сваёй родной гісторыі чытачу пазнаёміцца таксама з вынікамі найноўшых даследаванняў па самых разнастайных аспектах дадзенай праблемы.

Беловежская пуща: история, природа, туризм: материалы международной научно-практической конференции, посвященной 600-летию заподведности Беловежской пущи «Беловежская пуща: от лесничества до Национального парка» (Каменюки, 14 ноября 2008 г.) «Беловежская пуща: история, природа, туризм (Каменюки, 18-19 сентября 2009 г.) Управление делами Президента Республики Беларусь и др.; науч. ред. А.А.Коваленя, М.Е.Никифоров. – Брест: Альтернатива, 2010. – 504 с.
В сборнике помещены тексты выступлений зоологов, биологов, археологов, историков и специалистов других направлений, изучающих Беловежскую пущу. Ученые Беларуси, Польши, России, Украины рассмотрели вопросы изучения природного и историко-культурного наследия, характера и особенностей природоохранных мероприятий на территории Беловежской пущи на протяжении XV–XXI вв., акцентировав внимание на проблемах сохранения и практического использования историко-культурного наследия, природного богатства Беловежской пущи, перспективах развития туризма в регионе.

Разняволеная памяць. Прымусовая праца беларускіх грамадзян на акупаванай тэрыторыі Беларусі (1941–1944 гг.): зборнік навуковых навуковых артыкулаў / пад рэд. А.М.Літвіна. – Мінск: Медысонт, 2010. – 216 с.
У зборніку змешчаны навуковыя артыкулы, у якіх беларускія і нямецкія аўтары на аснове дакументальных матэрыялаў, гістарыяграфічных крыніц і ўспамінаў відавочцаў асвятляюць асобныя аспекты прымусовай працы беларускіх грамадзян на акупіраванай тэрыторыі еларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Вялікае княства Літоўскае і яго суседзі ў XIV–XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі: да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы: матэрыялы Міжнар. навук. канф. (Гродна, 8-9 ліпеня 2010 г.) НАН Беларусі, Інстытут гісторыі, Гродненскі дзяржаўны універсітэт імя Я.Купалы; уклад. А.І.Груша, В.С.Марозава; рэдкал.: А.А.Каваленя і інш. – Мінск: Беларуская навука, 2011. – 225 с.

Зборнік прысвечаны змянальнай падзее ў гісторыі Беларусі – Грунвальдскай бітве 1410 г. і змяшчае пашыраныя варыянты дакладаў, якія былі зачытаны на Міжнароднай навуковай канферэнцыі “Вялікае княства Літоўскае і суседзі ў XIV–XV стст.: саперніцтва, супрацоўніцтва, урокі: да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы”.

Аляксандр Каваленя: творчы лёс – жыццём абраная дарога / уклад. А.А.Марціновіч. – Мінск : Беларус. навука, 2011. – 416 с.

Асвятляецца жыццёвы і навуковы шлях акадэміка-сакратара Аддзялення гуманітарных навук НАН Беларусі, доктара гістарычных навук НАН Беларусі, доктара гістарычных навук, прафесара кафедры айчыннай і сусветнай гісторыі Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя Максіма Танка А. А. Кавалені.

Апублікаваная ў храналагічнай паслядоўнасці невялікая частка навуковых прац даследчыка дапамагае прасачыць працэс яго навуковага станаўлення, зразумець навуковую сутнасць яго поглядаў на ваенна-палітычныя падзеі XX стагоддзя. Напрамак і дасягненні навукова-пошуковай працы аднаго з выдатных сучасных беларускіх гісторыкаў яскрава характарызуюць важкасць яго набыткаў на даследчыцкай ніве, пераканаўча сведчаць аб творчай апантанасці, шматграннай педагагічнай, грамадскай і асветніцкай дзейнасці.

Саливон И.И. Изменения физического типа населения Беларуси за последнее тысячелетие / И.И.Саливон; НАН Беларуси, Институт истории. – Минск: Белорусская наука, 2011. – 172 с.

Представлены результаты многолетнего исследования структурных особенностей головы и лица у древнего и современного населения Беларуси. Охарактеризованы методические приемы и методологические принципы антропологических исследований территориальной вариабельности рассматриваемых признаков и своеобразие их изменений в ряду поколений. Рекомендована для антропологов, анатомов, биологов, историков, археологов, этнологов.

Матэрыялы па археалогіі Беларусі. Выпуск 20. Археалагічныя даследаванні на Беларусі ў 2008 г. Беларуская навука, Інстытут гісторыі. – 2011. – 438 с.

У выданні прадстаўлены вынікі навуковых даследаванняў археолагаў і гісторыкаў Беларусі і сумежных краін. Выданне прымеркавана да 70-гадовага юбелею даследчыцы каменнага веку Беларусі А.Г.Калечыц. У зборнік уключаны артыкулы, матэрыялы даследаванняў, нататкі, якія былі прадстаўлены на канферэнцыях, што праводзіліся ў Інстытуце гісторыі НАН Беларусі, у тым ліку па выніках археалагічных даследаванняў у Беларусі ў 2008 г. разлічана на археолагаў, гісторыкаў, краязнаўцаў, музейных работнікаў, настаўнікаў і ўсіх тых, хто любіць старажытную гісторыю, цікавіцца матэрыяльнай і духоўнай культурай нашых далёкіх продкаў.

Гістарычна-археалагічны зборнік. Выпуск 26. Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі “Актуальныя праблемы ранняй гісторыі славян” Мінск 29-30 верасня 2009 г. Мінск. Беларуская навука. – 2011. – 262 с.

Дадзены выпуск зборніка змяшчае артыкулы археолагаў і гісторыкаў Беларусі, Расіі, Украіны, Чэхіі, Польшчы, у якіх разгледжаны актуальныя пытанні па праблематыцы вывучэння ранняй гісторыі славян на тэрыторыі Усходняй і Цэнтральнай Еўропы. Разлічаны на прафесійных археолагаў, гісторыкаў, аспірантаў, студэнтаў і ўсіх, хто цікавіцца сучасным станам вывучэння археалогіі, гісторыі і культуры славян.

Соколова М.А. Общественные движения на территории Беларуси (XIX – начало XX в.): историография, методологические принципы исследования / М.А.Соколова. – Минск: Беларус. навука, 2011. – 448 с.

Монография представляет собой развитие актуального направления исторических исследований – истории общественных движений XIX – начала XX в. на территории Беларуси и содержит ряд принципиально новых историографических и теоретико-методологических разработок. Впервые комплексно анализируется история изучения общественных движений в отечественной и зарубежной историографии, систематизируются сложившиеся теоретические традиции исследования общественных движений, выявляется их специфика. Основное содержание книги составляет концептуализация общественных движений как объекта исторических движений как объекта исторических исследований и структурирование на этой основе предметного поля изучения данного объекта в форме системы понятий, аналитических моделей и способов упорядочения эмпирических данных.

Рассчитана на историков, студентов, преподавателей вузов, широкий круг читателей.

Медведев А.М. Верхнее Понеманье в железном веке и раннем средневековье / А.М.Медведев. – Минск: Беларус. навука, 2011. – 350 с.

В монографии подробно рассмотрены этнокультурные процессы в Верхнем Понеманье в железном веке и раннем средневековье, развитие материальной культуры (поселения, находки, погребальные памятники, хронология) племен, принявших участие в этногенезе современных народов – белорусов, литовцев, латышей, поляков. Изучены, интерпретированы и систематизированы тысячи артефактов, данные о сотнях городищ, селищ и могильников в регионе исследования. Изложенный материал хорошо иллюстрирован, сопровождается подробными таблицами.

Предназначена для археологов, историков и всех тех, кто интересуется древней историей Беларуси.

Воронкова И.Ю. «Двадцать второго июня, ровно в четыре часа…»: Минск и минчане в первые дни Великой Отечественной войны / И.Ю.Воронкова. – Минск : Беларус. навука, 2011. – 265 с.

Впервые подробно рассматриваются события первых дней Великой Отечественной войны в Минске: с 22 по 28 июня 1941 г. Этот небольшой по времени, но весьма насыщенный период, предшествовавший началу нацистской оккупации города, чрезвычайно важен для понимания сущности порождённых войной глубинных политических, экономических и социальных процессов на территории Беларуси. Книга основана на документальном материале, касающемся ключевых проблем военно-мобилизационных и эвакуационных мероприятий, размеров ущерба, нанесённого Минску бомбардировками и пожарами.

Адресуется широкому кругу читателей.

Академик П.О.Горин: документы и материалы / сост. Н.В.Токарев; редкол.: А.А.Коваленя (председатель) [и др.]. – Минск: Беларус. навука, 2011. – 347 с: ил. – (Серия «Люди белорусской науки»).

В сборник включены документы и материалы, отражающие жизнь и деятельность государственного деятеля, ученого-историка, президента НАН Беларуси П.О.Горина (1900–1938). Основу сборника составили документы из государственных архивов Минска и Москвы. Отражена деятельность П.О.Горина на постах ученого секретаря Общества историков-марксистов СССР, зам. директора Института истории Коммунистической академии, президента Белорусской академии наук, кандидата в члены Бюро ЦК Компартии (большевиков) Беларуси, что позволяет осветить вопросы становления советской исторической науки, организации науки в республике в 1930-е годы. Значительное внимание уделено показу деятельности П.О.Горина как одного из ярких представителей исторической школы академика М.Н.Покровского.

Для всех, кто интересуется историей науки в Беларуси.

Груша А.І. Мяноўная грамата Васіля Нарымонтавіча і фарміраванне пісьмовай культуры ў прававой сферы Вялікага княства Літоўскага ў апошняй трэці XIV – першай трэці XV ст. / А.І. Груша. – Мінск: РІВШ, 2010. – 96 с.

Даследаванне прысвечана высвятленню паходжання новавыяўленага арыгінала адной са старажытнейшых актавых крыніц па гісторыі Беларусі – даравальнай мяноўнай граматы князя Васіля Нарымонтавіча канца XIV ст. У рэчышчы фарміравання пісьмовай культуры ў прававой сферы Вялікага княства Літоўскага ў апошняй трэці XIV – першай трэці XV ст. робіцца спроба вызначыць сацыяльны і прававы кантэкст яе стварэння.

Разлічана на вучоных, выкладчыкаў і ўсіх тых, хто цікавіцца гісторыяй Вялікага княства Літоўскага і Беларусі.

Актуальные вопросы антропологии: выпуск 6 (сборник научных трудов) / сост. Н.И. Полина, Н.Н. Помазанов, редкол.: Л.И. Тегако (гл. ред.) [и др.]. — Минск: Беларус. навука, 2011. – 599 с.

Наряду с теоретическими проблемами антропологической науки рассматриваются прикладные аспекты возможности применения генетических и морфологических маркеров для профориентации и прогнозирования различных состояний.

Представляет интерес для антропологов, философов, криминалистов, биологов, медиков, историков, этнографов и других специалистов, интересующихся проблемами человека.

Материалы по археологии Беларуси. Сб. научных статей. Выпуск 22. Минское замчище: материалы исследований северо-восточной части в 2009 году (участок 1, раскопы 1, 2). Мн. – 2011 г. – 237 с.

В издании представлены материалы археологических исследований северо-восточной части Минского замчища, которые были осуществлены Институтом истории НАН Беларуси в 2009 г. В ходе проведенных работ были осуществлены Институтом истории НАН Беларуси в 2009 г. В ходе поведенных работ были получены новые данные, позволяющие уточнить ряд важных вопросов истории средневекового Минска.

Рассчитано на археологов, историков, краеведов, музейных работников, учителей и всех тех, кто интересуется средневековой историей и материальной культурой.

Беларусь: страницы истории / НАН Беларуси, Институт истории; редсовет А.А.Коваленя и др. – Минск: Беларуская наука, 2011. – 408 с.

В книге отражена история Беларуси с древнейших времен до наших дней, место, роль, вклад и достижения белорусского народа в контексте европейской цивилизации на основе новейших концептуальных и методологических разработок исторической мысли, а также национально-государственной идеологии Республики Беларусь. Издание рассчитано на широкий круг читателей, на всех, кто интересуется белорусской историей.

Ашмяншчына: праблемы рэгіянальнай гісторыі Беларусі: зб. навук. арт. / рэдкал.: А.А.Каваленя [і інш.] – Мінск : Беларус. навука, 2011. – 391 с.

Зборнік прысвечаны розным аспектам развіцця гістарычнага Ашмянскага павета ВКЛ і змяшчае пашыраныя варыянты дакладаў, якія былі зачытаны на трох міжнародных навуковых канферэнцыях “Гальшанскія чытанні”. Галоўны блок артыкулаў разглядае шматлікія пытанні гісторыі і культуры Ашмяншчыны.

Разлічаны на прафесіянальных гісторыкаў, выкладчыкаў і ўсіх тых, хто цікавіцца рэгіянальнай гісторыяй Беларусі.

Інстытут беларускай культуры. 1922–1928 : дакументы і матэрыялы / В.У.Скалабан, М.У.Токараў. – Мінск : Беларус. навука, 2011. – 275 с. : іл.

У зборнік уключаны дакументы і матэрыялы, што адлюстроўваюць дзейнасць першай комплекснай навуковай установы Беларусі – Інстытута беларускай культуры, на базе якога была створана Акадэмія навук. Выкарыстаны дакументы з архіваў Мінска, Масквы, Санкт-Пецярбурга.

Для навуковых супрацоўнікаў і ўсіх, хто цікавіцца гісторыяй беларускай культуры і навукі.

Калечыц І.Л. Эпіграфіка Беларусі X–XIV стст. / І.Л.Калечыц. – Мінск: Беларус. навука, 2011. – 271 с.

У манаграфіі падрабязна вывучаюцца эпіграфічныя помнікі X–XIV стст., знойдзеныя на тэрыторыі Беларусі, а таксама ўпершыню публікуюцца алтарныя графіці XII–XVII стст. Спаса-Праабражэнскай царквы г. Полацка. Помнікі эпіграфікі разглядаюцца як важныя гістарычныя крыніцы, якія даюць звесткі пра пісьменства, вераванні, мову, антрапанімію тагачаснай Беларусі.

Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII – пачатку XXI ст. У 2 кн. Кн. 1 / А.А.Каваленя (і інш.) ; рэдкал. : А.А.Каваленя (і інш.) ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. – Мінск : Беларус. навука, 2011. – 584 с.

Упершыню ў беларускай гістарыяграфіі раскрыты гістарычныя перадумовы і заканамернасць працэсу нацыянальнага самавызначэння беларускага народа; адлюстраваны шлях ад узнікнення ідэі дзяржаўнасці да фарміравання нацыянальнага самавызначэння; раскрыты шлях ад выспявання ідэі дзяржаўнасці і станаўлення нацыянальнага руху ў перыяд, калі беларускія землі знаходзіліся ў складзе Расійскай імперыі; асветлены гістарычныя формы развіцця беларускай дзяржаўнасці, якія склаліся ў 1918–1939 гг.

Разлічана на настаўнікаў, прафесійных вучоных-гісторыкаў, студэнтаў, магістрантаў і аспірантаў, супрацоўнікаў аддзелаў ідэалагічнай работы мясцовых адміністрацыяй, творчую інтэлігенцыю, шырокае кола чытачоў, неабыякавых да айчыннай гісторыі; рэкамендуецца для выкарыстання ў навукова-даследчай працы і ў вучэбным працэсе.

Лошенков М.И. Городища милоградской культуры на территории Беларуси. – Мн.: МФЦП, 2011. – 408 с., илл.

Монография подготовлена в рамках выполнения государственной комплексной программы научных исследований Института истории НАН Беларуси на 2006–2010 гг. «История белорусской нации, государства и культуры».

Бохан Ю.М. Побыт феадалаў Вялікага Княства Літоўскага ў XV – першай палове XVII ст. / Ю.М.Бохан, А.А.Скеп’ян. – Мінск: Беларусь, 2011.
Рассматривается быт феодалов и городского патрициата Великого Княжества Литовского в XV – первой половине XVII вв., в том числе такие его компоненты как жилище – замки, городские и сельские усадьбы, городская инфраструктура, интерьеры, питание, костюм, свободное времяпровождение – охота, войсковые упражнения, игры, танцы и т.д. Делается вывод, что возрастание комфортности и «пышности» быта феодалов в XVI в. зависело не только от их желания увеличить свой комфорт, но и от возрастания репрезентативных функций жилья и стиля жизни магнатов и шляхты, которая занимала определенные государственные должности и представляла собой престиж всего государства. Отмечается, что по мере распространения сорматской идеологии и культуры быт феодалов ВКЛ приобретает более выразительные самобытные черты в сравнении с временами Средневековья и Ренессанса.

Витязь С.П., Жорник В.И., Звонарев В.Е. и др. «П.А.Витязь: Биобиблиография ученых Беларуси» / Под ред. А.А.Ковалени, А.Ф.Ильющенко, С.П.Витязя. – Минск: Беларуская навука, 2011. – 128 с.

Информационное издание. В книге отражены основные результаты научно-исследовательской и научно-организационной деятельности академика Национальной академии наук Беларуси, доктора технических наук, профессора Петра Александровича Витязя.

Дзярновіч А.І. Фрэскі гісторыі: артыкулы і эсэ па гісторыі і цывілізацыі Беларусі і Цэнтральна-Усходняй Еўропы. Мінск, РІВШ, 2011. 246 с.

Научное издание посвящено исторической и цивилизационной специфике региона Центрально-Восточной Европы. Раскрывается широкий круг проблем: аспекты политической истории ВКЛ, культурные связи белорусских земель и ВКЛ в целом, история Минска, историософские проблемы и др. Помещенные в книге статьи касаются не только белорусских, но и балтских земель ВКЛ, что способствует повышению интереса к белорусской историографии со стороны зарубежных исследователей.

Жлутка А.А. Лацінска-беларускі слоўнік актавай мовы Вялікага Княства Літоўскага ХІІІ–ХVІІI стст. Мн., 2011. – 389 с.

В словаре представлена наиболее применяемая латинская актовая лексика Великого Княжества Литовского XIII–XVIII вв. с переводом на современный белорусский язык. Включены также старобелорусские эквиваленты из Статутов ВКЛ и некоторые старопольские. В приложении помещены индексы этих эквивалентов. Лексический корпус включает около 8000 словарных статей. Издание предназначено для архивистов, археографов, правоведов, историков разных специализаций и филологов.

Іоў А.В. Брылёўскі скарб / В.Н.Рабцэвіч, М.А.Плавінскі, А.В.Іоў. – Мінск: Беларускі Дом друку, 2011. – 112 с.; іл. – 13,02 п.л.

Монография посвящена одному из наиболее интересных кладов эпохи викингов, который выявлен на территории Беларуси. Клад был выявлен в 2000 г. около д. Брили Борисовского района Минской области и состоит из 290 арабских дирхамов и их фрагментов, фрагмента серебряной шейной гривны, 10 гирек-разновесов для взвешивания серебра и франкского меча типа Н. Младшая монета Брилевского клада эмитирована 890/891 гг., что позволяет датировать его отрезком между 890 и 892 гг.

Лыч Л. Нацыянальна-культурнае жыццё Беларусі на тэрыторыі функцыянавання нямецкага акупацыйнага рэжыму (чэрвень 1941–ліпень 1944 гг.) / Л.Лыч. – Львоў: ВолЯ, 2011. – 288 с.

Рассмотрены материальные и кадровые потери культуры Беларуси во время оккупации ее территории немецкими войсками в 1941–1944 гг. Проанализирована политика оккупационных властей в сфере культуры и образования. Определено место национального фактора в культурном процессе, охарактеризованы отдельные аспекты развития белорусской культуры вне границ Генеральной округи Беларусь. Представлены основные направления церковно-религиозной жизни оккупационной Беларуси.

Лыч Л. Уніяцкая царква Беларусі: этнакультурны аспект / Л.М.Лыч. – Мінск: «Кнігазбор», 2011. – 128 с.

В монографии указаны предпосылки возникновения, характер деятельности униатской церкви, ее взаимодействие с другими конфессиями, главным образом с православной и католической. Много внимания уделено освещению роли белоруского национального элемента в деятельности униатской церкви, доказано, что здесь он учитывался в большей мере, чем в практике православной церкви и католического костела. Сделан вывод о том, что ликвидация униатской церкви произошла не по воле ее верующих, а в результате осуществления соответствующих административных мер высокими духовными и светскими структурами Российской империи.

Матэрыялы па археалогіі Беларусі. Выпуск 21 “Вывучэнне археалагічных помнікаў на тэрыторыі полацкай зямлі (да 1150-годдзя Полацка)”. Мінск. Беларуская навука. 2011. – 272 с.

У выданні прадстаўлены асноўныя вынікі навуковых даследаванняў археалагічных помнікаў ў межах г. Полацка і тэрыторыі Полацкай зямлі. Помнікі вывучаліся навуковымі супрацоўнікамі і аспірантамі Інстытута гісторыі НАН Беларусі і Інстытута эксперыментальнай батанікі НАН Беларусі, супрацоўнікамі Полацкага дзяржаўнага універсітэта і Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка. У зборнік таксама ўвайшлі публікацыі аб старажытных паселішчах, могілтніках і асобных катэгорыях знаходак з тэрыторыі Полацкай зямлі, якія раней не былі ўведзены ў навуковы зваротак.

Метельский А.А. Владельцы старого Несвижа / А.А.Метельский. – Минск: БелЭН им. Петруся Бровки, 2011. – 160 с.

Монография посвящена ординатам Несвижа и показывает личный вклад каждого в развитие города.